استان يزد در قسمت مرکزی فلات مرکزی ایران، مابین عرضهای 29 درجه و 52 دقیقه تا 33 درجه و 27 دقیقه عرض شمالی و 52 درجه و 55 دقیقه تا 56 درجه و37 دقیقه طول شرقی واقع شده است. این استان دارای مساحتی در حدود 130304 کیلومتر مربع، است. یزد از شمال و غرب به استان های سمنان و اصفهان، از شمال شرق به استان خراسان رضوی، از شرق به استان كرمان و خراسان جنوبی، از جنوب غربي استان فارس و از سمت جنوب شرقي به كرمان محدود میشود .جمعيت این استان بر اساس سرشماری سال 85 معادل 999042 نفر می باشد در حال حاضر استان يزد داراي ده شهرستان بيست و سه شهر، بيست بخش، پنجاه و يك دهستان است.شهرستان يزد با وسعت 2462 کيلومتر مربع بعنوان مرکز استان می باشد.

مهمترین تولیدات استان در بخش صنعت کاشی وسرامیک، آجر و فرش و پارچه والیاف و مهمترین تولیدات در بخش معدن سنگ آهن، سنگهای ساختمانی و سرب وروی است.

فرهنگ بومي حاكم بر استان يزد :

استان يزد از سرزمينهای قديمی و تاريخی است و در ميان ايالتهای قديمی و بزرگ پارس، اصٿهان، کرمان و خراسان قرار داشته است. اين سرزمين از معابر و گذرگاههای مهم در ادوار تاريخی محسوب می‌شده است. اين استان از درگيريها و جنگهای سياسی تاريخ کشور ايران تا حدودی ايمنی داشته است. از طرٿی صعب‌العبور بودن راهها به همراه محدوديت منابع آبی و غيره مانع عمده تسخير اين منطقه توسط بعضی از حکومتهای بزرگ و کوچک حاشيه و پيرامون اين منطقه در طول تاريخ بوده است. با توجه و گواهی گرٿتن از منابع تاريخی، آبادی‌نشينی در اين منطقه از قدمت طولانی برخوردار است. از مظاهر ٿرهنگ مادی و معنوی که مردم اين خطه از خود به جای گذاشته‌اند و ميراث تاريخی آنها در دوره‌های قديمی به حساب آمده و نشانه‌هايی از مهر و آناهيتا، ايساتيس و هخامنشی و زندان اسکندر و برج و بارو و کهن‌دژهای بزرگ و عظيم و پناهگاههای متعدد و موبدان و سران ساسانی و ابنيه و يادگارهايی بعد از اسلام نظير مساجد و امامزاده‌ها و مزارها و … نشانگر ٿرهنگ و تمدن مردم چه قبل و چه بعد از دوره اسلامی بوده است.

پيشينه تاريخي :

منطقه يزد يکی از سرزمينهای باستانی اقوام ايرانی و دارای ميراث درخشانی از فرهنگ و تمدن کهن و ادوار مختلٿ تاريخی با قدمت 3 هزار سال است. برخی از مورخين، بنای اوليه شهر يزد را به زمان اسکندر مقدونی نسبت می‌دهند که وی زندانی ساخته و نام آنرا چنين نهاده است و به اعتقاد عده‌ای ديگر از تاريخ نويسان در دوره ساسانيان به ٿرمان يزدگرد اول 421-339م) در اين محل شهری بنام «يزدان گرد» بنا گرديده است. نام يزد از همين عنوان گرفته شده است و به معنای مقدس، فرخنده و درخور آفرين می‌باشد. مورخين يونانی شهر کهن و باستانی را «ايساتيس» خوانده‌اند که احتمالاً بعد از ويرانی شهر کهن «کته» پديد آمده است.

صنايع دستي :

صنايع دستی به بخشی از هنر و صنعت گٿته می‌شود که با بهره‌برداری از مواد اوليه بومی و انجام کار اساسی به کمک دست و ابزارهای سنتی دستی انجام می‌پذيرد. منحصر به ساخت محصولاتی می‌شود که بيانگر ذوق هنری و خلاقيت فکری سازندگان آن می‌باشد. مهمترين صنايع دستی در استان يزد عبارتند از قالی، قاليچه، گليم، مخمل، زری، چادر شب، دستمال، مرس ريزه جيم، قناويز، اجرامی، شمد، ترمه، پرده، زيلو، روٿروشی، کرباس، بقچه، لنگ، کيسه حمام، خورجين، پتو، سٿال، سراميک، حصير، کاشی و گيوه. در ميان صنايع دستی قالی‌باٿی، ترمه‌باٿی، زيلوباٿی، ساخت سٿال سراميک و کاشی از اهميت ويژه‌ای برخوردار است. شيرينی‌پزی در يزد سابقه طولانی دارد. در يزد شيرينيهای سنتی مانند باقلوا، قطاب، لوز نارگيل، پشمک، نان برنجی، حاجی بادام تهيه می‌شود.

جاذبه هاي توريستي:

مجموعه امیرچقماق

استان یزد از جمله مناطق تاریخی کشور است که بناها و محوطه های تاریخی بسیاری را در برگرفته و در این میان مساجد و دیگر اماکن تاریخی استان نیز از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده و معرف فرهنگ و تمدن ایران زمین هستند .این بناها به دوره های مختلف زمانی تعلق دارند به طوری که دوره هایی از قرن پنجم هجری تا قاجار را شامل می شوند .

از 59 بنای مذهبی - تاریخی یزد ، که هر یک ویژگی معماری ، تاریخی و فرهنگی خاصی دارند ، مجموعه امیر چقماق که چخماق نیز گفته می شود ، از جایگاه خاصی برخوردار است .این مجموعه ، مسجد امیر چقماق ، بقعه ستی فاطمه ، بازار حاجی قنبر ، آب انبار ستی فاطمه ، آب انبار تکیه ، نخل و تکیه امیر چقماق را در گرفته است .مسجد امیر چقماق ازقدیمی ترین بناهای موجود در مجموعه امیرچقماق است ، که البته به دلیل نمای چشمگیر تکیه امیر چقماق که در ضلع شرقی میدان قرار دارد ، بازدید کنندگان نا آشنا ، توجه چندانی به مسجد نداشته و حتی از تاریخی بودن آن نیز بی اطلاع هستند .

مسجد" امیر چقماق " ، که به "مسجد جامع نو" معروف بوده است ، در سال 841 هجری قمری توسط " امیر جلال الدین چقماق شامی" و همسرش "ستی فاطمه" بنا شده است .جلال الدین چقماقی از سرداران مقرب دستگاه تیموری بود ، در سال 811 یا 8112 هجری قمری برای دومین بار و بصورت دائم از طرف شاهرخ میرزا ، به حکومت یزد منصوب وتا سال 850 هجری قمری بر یزد حکومت کرد . او و همسرش سعی بسیاری برای آبادانی یزد داشتند و در نقاط مختلف این شهر، بناهای متعددی احداث کردند ، که مسجد امیر چقماق و مجموعه همراه آن یکی ازبناهایی است که این زوج موجبات احداث آن را فراهم کردند .بنای مسجد بطورکلی شامل شبستان ، گرمخانه و صحن است . در برخی از قسمتهای مسجد نقوشی وجود دارد که هماهنگی آنها با بنا موجب شده ، بیننده در نگاه اول آنها را اشکالی تزئینی تلقی کند ، اما با نگاهی عمیق تر در می یابیم که این اشکال و خطوط ، همگی آیاتی از قرآن کریم ، اسماء جلاله یا اسامی معصومین علیهم السلام هستند .

اما تکیه یا حسینیه امیر چقماق ، این بنای عظیم که بسیاری یزد را به آن می شناسند، به سبک حسینه های یزد ساخته شده و بر خلاف تصور رایج و همینطور نام حسینیه (امیرچقماق ) ، این بنا توسط میر چقماق ساخته نشده است .بر کتیبه کوچکی که به خط نسخ نوشته و بر سقف غرفه وسط بنا نصب شده است ، سال 1296 هجری قمری ، تاریخ ساخت حسینیه اعلام و محمد حسین بنا و محمد حسن بنا نیز بعنوان معماران آن معرفی شده اند . اما بنا بر نقلی ، این بنا در اواسط قرن 13 هجری قمری و با هزینه حاجی ابوالقاسم رشتی تاجر معروف یزدی ساخته شده است .از ویژگی های بارز بنای فوق این است که در تمام طبقات و همچنین مناره ها و ستون های این حسینیه ، آیات قرآنی ، به رنگ سبز نقش بسته است و این ویژگی ها ، به خوبی بیانگر هویت مذهبی این محوطه هستند ، هویتی که اغلب میدان های تاریخی ایران در گذشته از آن برخوردار بوده اند .به عقیده کارشناسان فرهنگی - تاریخی استان یزد ، ساختار و معماری بناهای قدیمی و به ویژه بناهای مذهبی به گونه ای بوده است که به واسطه آن ، لازم نبود شخصی در یک مسجد حضور پیدا کند تا حال وهوای معنوی به او تلقین شود ، بلکه رفت و آمد درمعابر و میادین شهر به طور ناخود آگاه ، این حال و هوا را به او القاء می کرد ه است .

مسجد امیر چقماق در سال 1341 هجری شمسی و با شماره 247 ، تکیه امیر چقماق در سال 1330 با شماره مستقل 383 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیدند . همچنین این بناها و دیگر الحاقات به عنوان مجموعه امیرچقماق نیز با شماره 2416 به ثبت ملی رسیده است .مجموعه امیرچقماق در چهار راه شهداء ، میدان امیرچقماق قرار دارد .

باغ دولت آباد

مجموعه باغ دولت آباد شامل عمارت بهشت آئين ، بادگير مرتفع ، سردرب ، زيرزمين ، هشتي ، آب انبار و باغ مشجري است كه از بناهاي محمد تقي خان يزدي معاصر ، شاهرخ ميرزاي افشار و كريم خان زند در يزد بوده است . جالب ترين بناي مجموعه را عمارت هشتي و بادگير تشكيل ميدهد كه تلفيق جريان هوا و آب به زيباترين شكل صورت ميگيرد. بادگير باغ دولت آباد با 33 متر بلندي از سطح زمين ، شاهكار مهندسي و نشانه بلوغ و توا نمندي فكر و دست معماري يزدي است . و در نوع خود بلند ترين بادطير در خاورميانه است .اين مجموعه در انتهاي خيابان شهيد رجائي واقع مي باشد .

آتشكده زرتشتيان

اين عمارت به همت زرتشتيان يزد و پارسيان هند در سال 1313 خورشيدي تحت نظارت و سرپرستي آقاي ارباب جمشيد امانت بنا شد .در مورد قدمت تاريخي آتش اين آتشكده گويند كه نزديك 1515 سال پيش اين آتش از آتشكده ناهيد پارس به روستاي هفتادر(نزديم عقدا) منتقل شد و از آنجا به ترك آباد در اردكان نقل مكان كرد و پس از سي سال نگهداري در غار اشكفت يزدان آن را در سال 1325 خورشيدي به شهريزد آوردند و در خانه دستور بزرگ شهر ، در محله دستوران جاي داده شدو از آنجا به گهنبار خانه و محل كنوني اين آتشكده انتقال يافت .

اين بنا در خيابان آيت الله کاشانی واقع گرديده و شامل ساختمان مشجری است که در قرن اخير ساخته شده است. در اين محل آتش مقدس که برای زرتشتيان مقدس می باشد و دارای قدمتی چند ساله بوده و بايد هميشه روشن نگهداشته شود نگهداری و از آن مراقبت می شود. شايان ذکر است که قدمت آتش آتشکده به هزار وپانصد سال می رسد. ساختمان اصلی در و سط حياط و بر بلندی قرار دارد و آنرا درختانی هميشه سبز احاطه کرده اند. حوضی مدور و بزرگ در محور ورودی بنا به آن زيبايی خاصی بخشيده است. آتش در محفظه ای بلندتر از سطح زمين در اتاقی نسبتا وسيع و دور از تابش خورشيد قرار گرفته و اتاقهايی برای مراسم نيايش پيرامون آن طراحی شده است.

مسجدجامع كبير

شاهكار نادرمعماري اسلامي وهنرمعماران كهن يزد است قديمي ترين بخش اين بنا در سال 513 هجري قمري ساخته شده گسترش بنا تا قرن هشتم هجري ادامه يافته و در ادوار مختلف نيز مرمت شده است .

دخمه زرتشتيان

دخمه در فرهنگ فارسی به معنای گورخانه گيرا می باشد. دخمه در انتهای جنوبی شهريزد در حوالی منطقه صفائيه در بالای تپه ای نسبتا مرتفع وجود دارد که يکی از قديمی ترين بنام هانچکی هاتريا (زرتشتی هندی الاصل) و ديگری که جديدتر است بنامگلستان معروف است دروسط اين دو دخمه چاله ای سنگی وجود دارد که زرتشتيان مردگان خود را در آن می انداختند . اين اثر مربوط به دوره قاجار می باشد. دخمه گلستان دارای قطر 25 متر و ارتفاع ديوار از سطح تپه 6 متر است و دخمه ها نجکی دارای قطر 15 متر می باشند. دخمه در جنوب شرق شهر يزد واقع مي باشد . 

آب انبار شش باد گيری

برای شهرهای کويری همچون يزد ارزش آب بيش از هر جای ديگر احساس می شود. در اين شهر بيش از 75 آب انبار وجود دارد. اين آب انبار دارای شش بادگير می باشد و 180سال پيش در دوره قاجاره ساخته شده است. از ويژگيهای مهم اين اثر تاريخی دو دهانه بودن اين آب انبار است که دارای تزئينات مقرنس کاری می باشد و دارای 55 پله ورودی در قسمت جنوبی است که بين پله 25 و 26 از بالا يک هشتی با سنگ فرش آجری قرار دارد.

حمام خان

حمام خان به گرمخانه نور نيز شهرت دارد. سابقه احداث حمام به سال 1212 هجری قمری برميگردد و در تاريخ 1242 هجری قمری مورد تجديد بنا و تزئينات قرار گرفت. تزئينات حمام خان بسيار ساده بوده است بطوريکه مهمترين تزئين آن نقاشيهای بخش شاه نشين می باشد. مساحت حمام1170 مترمربع و زير بنای آن 900 متر مربع می باشد. اين مجموعه در بلوار امامزاده جعفر خيابان مصلي واقع مي باشد .

خانه لاريها

اين خانه در سال 1286 قمری ساخته شده مالک آن حاج محمد ابراهيم لاری بوده است. سابقا بعنوان خانقاه نعمت اللهی از آن استفاده می شد. مساحت آن حدود 1700متر وزير بنائی معادل 1200متر مربع را داراست. درها، پنجره ها ، ارسی ها و اتاقهای آئينه کاری و نقاشی شده آن يکی از نمونه های زيبا و عالی خانه های اعيانی قرن سيزدهم است.

مدرسه ضيائيه

اين ساختمان مشهور به زندان اسکندر می باشد و متعلق به قرن 631 هجری قمری است وبانی آن شرف الدين علی رضی است اين مدرسه در محله نهادان و درمجاورت بقعه دوازده امام قرار دارد.

خانه ملک التجار

خانه ملک التجار اين خانه نمونه در حدود يکصد و بيست سال قبل در يکی از بازارهای مهم شهر ساخته شده و متعلق به ملک التجار است. مدخل خانه به اسلوب روزگار خود دارای کوچه ای دراز و باريک و با ديوارهای بسيار بلند است. تزئينات داخلی اتاقهای آن دست کمی از خانه های قديمی ديگر ندارد. نقاشی اتاقهای اين خانه کار يک نقاش شيرازی است که از حيث اسلوب کاملا با نقاشيهای عمارت نارنجستان شيراز همسان است. اين خانه در حال حاضر تبديل به مهمانسرای سنتی شده است .